Cuộc sống và công việc liên tục ném ra những vấn đề, từ nhỏ nhặt đến nan giải. Cách ta phản ứng với chúng ảnh hưởng lớn đến cả kết quả lẫn mức độ căng thẳng ta phải chịu. Nhiều người khi gặp vấn đề khó thì hoặc hoảng loạn, hoặc né tránh, hoặc lao vào giải quyết theo cảm tính rồi làm mọi thứ rối thêm.
Thực ra, giải quyết vấn đề là một kỹ năng có thể học và cải thiện. Nó không đòi hỏi bạn phải thông minh hơn người, mà đòi hỏi một cách tiếp cận bình tĩnh, có hệ thống. Khi bạn có một quy trình để dựa vào, những vấn đề tưởng chừng áp đảo trở nên bớt đáng sợ, vì bạn biết mình sẽ làm gì tiếp theo.
Định nghĩa đúng vấn đề trước khi tìm cách giải
Sai lầm phổ biến nhất là lao vào giải quyết trước khi thực sự hiểu vấn đề là gì. Ta thấy một triệu chứng khó chịu và lập tức tìm cách dập nó, mà không hỏi nguyên nhân gốc. Kết quả là ta chữa cái ngọn, vấn đề quay lại, và ta cứ loay hoay mãi ở bề mặt.
Hãy dành thời gian diễn đạt vấn đề thành lời một cách rõ ràng, tốt nhất là viết ra. Chính xác thì điều gì đang sai, nó ảnh hưởng đến ai và ra sao, khi nào nó bắt đầu. Nhiều khi chỉ riêng việc mô tả vấn đề cẩn thận đã hé lộ nguyên nhân, hoặc cho thấy vấn đề thật sự khác với điều ta tưởng ban đầu.
Một kỹ thuật hữu ích là hỏi tại sao nhiều lần liên tiếp. Vì sao chuyện này xảy ra? Vì lý do A. Vì sao lại có lý do A? Vì lý do B. Cứ đào sâu như vậy vài lớp, bạn thường chạm tới nguyên nhân gốc rễ, nơi mà giải quyết một lần sẽ hiệu quả hơn việc dập từng triệu chứng.
Chia nhỏ vấn đề lớn thành các phần quản lý được
Một vấn đề lớn thường gây tê liệt chính vì sự đồ sộ của nó. Nhìn vào toàn bộ, ta thấy quá tải và không biết bắt đầu từ đâu. Nhưng gần như mọi vấn đề lớn đều có thể tách thành những phần nhỏ hơn, và mỗi phần nhỏ thì dễ xử lý hơn nhiều.
Hãy hỏi vấn đề này gồm những phần nào, phần nào có thể giải quyết độc lập. Khi bạn liệt kê ra, cái khối đáng sợ ban đầu biến thành một danh sách các việc cụ thể, mỗi việc đều nằm trong tầm với. Bạn không cần giải quyết tất cả cùng lúc, chỉ cần bắt đầu từ một phần.
Cách chia nhỏ này cũng giúp bạn thấy được đâu là phần quan trọng nhất hoặc phần chặn đứng mọi thứ khác. Đôi khi giải quyết một điểm nghẽn duy nhất làm cả vấn đề lớn được tháo gỡ. Xác định được điểm đòn bẩy đó giúp bạn dồn công sức vào nơi tạo ra khác biệt lớn nhất.
Tạo ra nhiều lựa chọn trước khi chọn
Khi đối mặt vấn đề, tâm trí ta thường bám ngay vào giải pháp đầu tiên nghĩ ra và không tìm thêm. Nhưng giải pháp đầu tiên hiếm khi là tốt nhất; nó chỉ là quen thuộc nhất. Dành chút thời gian nghĩ ra nhiều phương án khác nhau, kể cả những phương án thoạt nghe kỳ quặc, thường mở ra những hướng đi tốt hơn.
Trong giai đoạn này, hãy tách việc nghĩ ra ý tưởng khỏi việc đánh giá chúng. Nếu vừa nghĩ ra một ý đã vội chê, bạn sẽ chặn dòng chảy sáng tạo. Cứ liệt kê càng nhiều khả năng càng tốt trước đã, kể cả những cái tưởng chừng không khả thi, rồi mới quay lại cân nhắc từng cái sau.
Đôi khi giải pháp hay nhất là sự kết hợp của nhiều ý tưởng, hoặc nảy ra từ một ý tưởng ban đầu tưởng như vô lý. Bằng cách cho mình nhiều lựa chọn, bạn tránh được cái bẫy quyết định vội vàng trong lúc chỉ thấy một con đường. Có nhiều đường để chọn, bạn chọn sáng suốt hơn.
Hành động thử và học từ kết quả
Nhiều vấn đề không thể giải quyết hoàn toàn trong đầu; ta phải thử làm gì đó và xem điều gì xảy ra. Chờ đến khi chắc chắn một trăm phần trăm về giải pháp trước khi hành động thường có nghĩa là không bao giờ hành động, vì sự chắc chắn tuyệt đối hiếm khi có được với vấn đề thực.
Với những vấn đề cho phép, hãy thử một giải pháp ở quy mô nhỏ trước, xem nó hoạt động ra sao, rồi điều chỉnh. Cách tiếp cận thử và học này biến việc giải quyết vấn đề thành một quá trình khám phá thay vì một canh bạc được ăn cả ngã về không. Mỗi lần thử, dù thành hay bại, đều cho bạn thông tin để làm tốt hơn.
Điều quan trọng là coi những nỗ lực chưa thành công là dữ liệu chứ không phải thất bại. Khi một cách không hiệu quả, bạn vừa loại được một khả năng và biết thêm về bản chất vấn đề. Thái độ này giúp bạn kiên trì thay vì nản lòng, và giữ được sự bình tĩnh cần thiết để tiếp tục tìm kiếm.
Biết khi nào cần lùi lại hoặc nhờ giúp đỡ
Đôi khi càng cố giải quyết một vấn đề, ta càng bế tắc. Tâm trí bị khóa vào một lối mòn và không thấy được cách nhìn khác. Trong những lúc như vậy, điều khôn ngoan nhất có thể là tạm lùi ra, làm việc khác, hoặc để vấn đề nghỉ qua một đêm. Rất nhiều lời giải xuất hiện khi ta ngừng cố gắng và để tâm trí thư giãn.
Nhờ người khác giúp cũng không phải dấu hiệu yếu kém mà là sự khôn ngoan. Một người ngoài cuộc, không bị vướng vào chi tiết như ta, thường nhìn thấy điều ta bỏ sót. Chỉ riêng việc trình bày vấn đề cho ai đó nghe đã có thể giúp ta tự sáng tỏ, vì để giải thích cho người khác, ta buộc phải sắp xếp lại suy nghĩ của mình.
Cuối cùng, cần thừa nhận rằng không phải vấn đề nào cũng có giải pháp hoàn hảo, và một số vấn đề chỉ có thể được xoa dịu chứ không thể xóa bỏ. Biết phân biệt vấn đề nào cần giải quyết và vấn đề nào cần chấp nhận và thích nghi cũng là một phần của sự trưởng thành. Dốc sức vào chỗ có thể thay đổi, và buông những gì nằm ngoài tầm tay.
Giải quyết vấn đề tốt không phải là có sẵn câu trả lời cho mọi thứ, mà là có một cách tiếp cận bình tĩnh để lần ra câu trả lời. Khi bạn định nghĩa rõ vấn đề, chia nhỏ nó, tìm nhiều lựa chọn và sẵn sàng thử nghiệm, ngay cả những tình huống rối rắm nhất cũng trở nên khả quan hơn.
Lần tới khi gặp một vấn đề khiến bạn muốn hoảng lên, hãy thử dừng lại và đi qua các bước một cách có ý thức. Chỉ riêng việc có một quy trình để bám vào đã giúp bạn giữ được sự bình tĩnh, và sự bình tĩnh chính là điều kiện đầu tiên để nghĩ ra lời giải sáng suốt.